erlik

türk mitolojisi'nde kötülük tanrısı. anlamı 'güçlü'dür. kıranları yapan tanrıdır.

türk mitolojisinde yer altına mensup kötü ilah ya da ruhlar zümresinin başında şeytan oolarak ele alaınabilecek şeydir. erlik sözcğü bazı araştırmacılara göre, kudretli anlamına gelen "erklig" sözcüğünün değişmiş şeklidir ve altaylılara göre güçlü kuvvetli demektir. budist mitolojisindeki mabudu olan (ve bir boğaya binen) `erklig yama`'nın etkisiyle bu adı almış olmalıdır; yoksa ögel'in savunduğu onun iran mitolojisindeki `ehrimen`'le alakası yoktur.

erlik'in çıkışı geç dönemlerde `venüs`'le ilişkilendirilmiştir. güçlü, yiğit(erklik ve erlik) bir kişi olan savaşçı (venüs), tan ağırırken görünen yıldızları öldürür. erlik han, yama'nın şamanizmdeki karşıtı olarak bu savaşçıyla özdeşleştirilmiştir. onun ölüm tanrısı olması da belki bu daha eski tasavvurlara dayanmaktadır.

erlik'in başında yer aldığı kötü ruhlar zümresi insanlara her türl kötülüğü, hastalığı ve ölümü getirirler. bunlar daha ziyade korkunç şekilli yaratıklar ya da `cin`lerden meydana gelir. bu kötülük ilahı, yine tanrı ülgen tarafından yaratılmış olup, cehennemin üzerinde bir yerde(aşağı dünyanın beşinci ya da dokuzuncu katında) oturur. burada demir çatılı bir sarayı, gümüşten bir tahtı vardır. bir görüşe göre erlik, her birinin bir tanrısı bulunan dokuz tabakadan meydana gelen yer altında kara bir güneş yaratmış ve bu ışıkla burayı aydınlatmıştır. bir de erlik'in oturduğu katın daha aşağıda günahkarların sürüldüğü yer olan cehennem bulunmaktadır.

erlik her türlü hastalıklar göndererek insanlardan kurban ister. bu kurbanlar verilmediği takdirde, öldürdüğü insanların canlarını yakalayarak yeraltı dünyasına götürür ve kendisine köle yapar. altaylılar özellikle hastalığın yaygın olduğu zamanlarda erlik'ten ok korkarlar ve kurban adamaya çalışırlar.

şaman dualarında bir canavar olarak tasvir edilen erlik, sağlam vücutlu bir ihtiyar olarak düşünülmüştür. gözleri ve kaşları kara, çatal sakallı, yaban domuzuna benzeyen azı dişli, kara ve kıvırcık saçlı, kara renkli bir ata ya da öküze binen, yılan kamçılı, kana benzer parlak yüzlü bu kötülük ilahı ikonografik özellikleriyle sanata tahimizde ara ara çıkıp bize selam çakar. bazı yerlerde ise demirden kılıcı ve kalkanı olduğu da anlatılır.

erlik'in 7 ya da 9 oğlu ve 2 ya da 9 kızı vardır. dokuz oğlu olarak: `karaş`, `mattır`, `şıngay`, `kömür kan`, `badış biy`, `yabaş`, `temir kan`, `uçar kan`, `kerey kan`'ın adları belirtilir. kızlarının fazla bir işlevi olmamakla birliktei şaman ülgene kurban sunmak üzere göğe çıkarken, bu kızlar şamanı yataklarına çağırarak onu yolundan alıkoymaya çalışırlar. şaman görevini unutup bunların cilvelerine aldanırsa başka ruhlar tarafından cezalandırılır ve kurbanın tanrı tarafından kabul edilmesi işi tehlikeye düşer. bu kızlardan yalnıza ikisinin ismi bilinir: sekiz gözlü `kiştey ana` ve `erke solton`.

şeytan demektir.

er-yerkökünden türemiştir. kişi, güç ve yer, yer altı kelimeleri ile bağlantılıdır. buryatçada kan içen anlamında kullanılır.